Polyfonie

Polyfonie is een verzameling gedachten voor een tentoonstelling. Het is een eensgezind gesprek tussen kleur, lijn en vorm. In deze tentoonstellingsreeks die ik voor Plaatsmaken maakte in 2014 is werk van kunstenaars getoond die op bijzondere wijze gebruik maken van vorm en kleur en daarbij de zeggingskracht als uitgangspunt nemen. De verschillende gesprekken die ontstaan tussen de formele aspecten van het beeld vormen gezamenlijk een harmonieuze polyfonie.

Er was een periode waarin ik veel naar oude muziek luisterde. Met name vocale ensembles die Vlaamse polyfonieën uit de vroege Renaissance brachten hadden mijn voorkeur. Ik vond de plechtige sfeer mooi, alsof er engelen zongen. Het scheen mij toe dat er zaken van cruciaal belang en ernst werden bezongen, op leven en dood. De Vlaamse polyfonisten hadden veel te maken met de Vlaamse Primitieven. Ze gingen niet alleen qua periode gelijk op, eind 15e begin 16e eeuw, maar hadden beide een technische hoogstand bereikt. Een waanzinnige gelaagdheid en verfijnde detaillering, zowel in de muziek als in de schilderkunst, zorgde voor een tot die tijd ongekende hoeveelheid nuances. Zoals vanuit de polyfonieën de engelen zongen, scheen het licht letterlijk uit de schilderijen.

Op een keer zag ik een wonderlijke documentaire over Paul van Nevel, dirigent en onderzoeker van oude muzikale bronnen, tevens artistiek leider van het vocaal ensemble Huelgas. Hij probeerde een link te leggen tussen de polyfonie en de contrapunten in het Vlaamse landschap. Dat deed hij op een ladder, terwijl hij in heuvelachtige verten wees. Het hele idee sprak mij zeer aan, het uitgangspunt van de polyfonie (een gecomponeerde meerstemmigheid, waarbij alle stemmen gelijkwaardig zijn) gebruiken om andere zaken te duiden. Door dit zo uitdrukkelijk te stellen, krijg je een heel rijk en harmonieus geschakeerd geheel. Daarbij valt niets uit de toon, is zowel hoog als laag even belangrijk, en nog beter: het één versterkt het ander. In deze tijd van sterke individualisering krijgt zo’n idee van samenwerking en onderlinge verbondenheid bovendien nog een extra betekenis, namelijk: moeten we dit niet méér nastreven?

Hoe zou het zijn als je het uitgangspunt van de klassieke polyfonie toepast op hedendaagse beeldende kunst? Ik dacht er over na. Met het verzamelen van plaatjes lukt dat het beste. Al snel was het een kleurrijke toestand. Heldere kleuren, evenwichtigheid in vorm en lijn. Masking tape in duizend kleuren als een gestage regen in een grote fabriekshal. Een masker met precies de goede verhouding in vorm en grootte. Een verzameling neonroze cassettebandjes. Schilderijen waarbij het ene element (vorm)niet zonder het andere (kleur) kan. Hoe harder je daar trouwens over nadenkt, hoe minder het kan. Blauwe zwammen in verschillende schakeringen op een rottende boomstam. Geverfde boomblaadjes netjes in een vierkant neergelegd. Touwtjes in regenboogkleuren als zonnestralen door een raam. Uitbundige slingers met zelfgemaakte geometrische vormen.

Ik ging daarna op zoek naar kunstenaars die in de tentoonstelling pasten. Een paar voorbeelden.

Vrij snel kwam ik bij de papieren sculpturen van Karen Sargsyan. Figuren die een duidelijke onderlinge, afgewogen samenhang vertonen, maar geen noodzaak voelen zich boven de ander te verheffen. Het uiteindelijke beeld bestaat uit een visuele koorzang met hoge en lage stemmen. De figuren op hun beurt opgebouwd uit lagen en stroken papier die allemaal even belangrijk zijn. De kunstenaar zelf wil niet praten over de betekenis. Hij glimlacht alleen maar en gaat dan direct aan de slag om nog méér te maken. Als kijker heb je toch echt vermoedens van politieke ladingen en onderhuidse liefdesgeschiedenissen. Sargsyan krijgt het voor elkaar dat je die net zo belangrijk vindt als de kleur van zijn figuren en de wijze waarop zij zijn opgebouwd.

Karen Sargsyan

In de schilderijen en zeefdrukken van Kees Goudzwaard strijdt eveneens niets om voorrang in de beleving. Alles klopt, ieder plakbandje, ieder vlak. Het beeld ontstaat in volstrekte harmonie. Op het moment van schrijven is een nieuwe zeefdruk aanstaande: onduidelijk is nog de kleurstelling die het beste past bij de afgewogen compositie van tape en folie. Vast staat wel dat de kunstenaar er alles aan doet om een evenwichtigheid te bereiken op een volhardende manier die niet voor iedereen is weggelegd.

Mirka Farabegoli is een jong talent dat de wereld rondreist om telkens tot de conclusie te komen dat veel rituelen hetzelfde zijn. Het lijkt alsof er een fluisterende, universele taal gesproken wordt waarvan die rituelen de bevestiging zijn. In haar kleurrijke tekeningen en etsen brengt zij al die figuren samen tot wonderlijke nieuwe gedachten en wezens, die zijn gevoed door vele culturen en waarbij niets het andere overheerst.

Harmonie is een groot en heilig goed. En wat engelen erbij kan natuurlijk nooit kwaad.

© Inge Pollet, 2014

© Foto: Karen Sargsyan